3 akten over de generatie die leerling en meester tegelijk zijn.

Er broed al enige tijd een onderwerp in mijn schrijvende brein. Het is geen lollige column, ik verklap het maar alvast. Dan kan je gelijk afhaken als dat niet je ding is. Maar lol kan niet bestaan zonder serieuze zaken. Net als licht zonder donker niet bestaat. En zo zijn er nog 100 metaforen. Deze essay is ontstaan uit het beeld dat niet alleen ik, maar wij samen, om ons heen zien gebeuren. Een proces dat zich voltrekt, een strijd van pioniers.

Pioniers zijn de GenX vrouwen van nu. Ze zijn gepokt en gemazeld geraakt in de afgelopen 20 tot 30 jaar. Zij hebben een behoorlijke strijd gestreden. GenX en late Boomers, dus als je nu niet ergens tegen de 50 of 60 zweeft dan hoef je niet aangesproken te voelen. Maar laat het je niet weerhouden mee te lezen, wie weet kweken we wat begrip voor elkaar.

De Strijd
Een strijd gaat nooit zonder pijn. Het schaaft, het schuurt, het drukt, het krast en het laat soms echte littekens achter. Het leven is toch een soort strijdtoneel, dus ik grijp graag deze metafoor aan, want wat op deze vrouwen af is gekomen vanuit de coulisse is niet mals. Alles in het leven begint met een vraag en de vraag die hier gesteld moet worden is; ‘hadden we de strijd van deze vrouwen kunnen voorkomen of minstens anders aan moeten pakken?’

Dit stuk heeft 3 akten. Ik deel ze niet allemaal tegelijk. Geef elke akte tijd om te bezinken. Het gaat tenslotte over een generatie die volledig onvoorbereid, zonder draaiboek, zonder het juiste kostuum, zo het podium op werd geduwd.

Akte 1
Werken als een man
Geboren en opgevoed in een gezin met een traditionele rolverdeling, waarbij de kostwinner de man was en de vrouw voor het huishouden en de kinderen zorgde. Dat is de achtergrond die voor de meeste mannen en vrouwen van Generatie X geldt. De werkende vrouw was de uitzondering, niet de gewoonte.

De mannen waren aan het werk, weinig zichtbaar en droegen zorg voor voldoende inkomen om de boel draaiende te houden. Een stofzuiger pakken of een wasje tussendoor draaien, hoorde niet bij het takenpakket. Dat was nu feitelijk de situatie. Niets mis mee, dachten we toen. Behalve dan dat vrouwen niet tot hun recht kwamen. En de werkvloer buiten de deur zichzelf eigenlijk tekort deed door deze waardevolle ‘asset’ niet in te zetten.

Daar kwam verandering in. GenX kon het anders doen. Dankzij de bittere strijd van onze (voor) ouders, vrouwen én mannen, die de werkvloer vrij maakten voor de vrouw. Droegen mannen daar ook aan bij? Ja, want als er in die tijd geen mannen waren geweest die wél het nut erkende en ruimte boden, waren we tot op vandaag nog in een strijd verwikkeld.
Of zijn we dat eigenlijk nog?

Copycat
Er is nu een beeld ontstaan van deze vrouwen. Dat ze massaal omvallen met burn out achtige klachten óf kranig rechtop blijven staan door zich voor te doen als een van hun collega’s, de man. Wat we namelijk volledig hebben weggestopt de afgelopen jaren, is juist datgene wat het verschil maakt. Het vrouw zijn.
Het was logisch. We, de vrouw, betraden een werkvloer volledig gedomineerd door onze mannen en we hebben het ‘trucje’ afgekeken en aangeleerd. Dat trucje is overigens niet zo spannend, het wordt vooral nu nog overeind gehouden door de man in dezelfde leeftijdscategorie. Ook zij hebben het traditionele voorbeeld van hun voorvaders weer afgekeken.
Allemaal niet raar. Wat wel raar is, is dat we niet meebewogen met deze verandering en gewoon aan het werk gingen zonder enige kennis van elkaars wereld.

En nu ‘haperen’ veel GenX vrouwen. Deze vrouwen betalen namelijk een prijs. De prijs van de copycat. We hadden zelf ook geen idee dat wij heel anders ‘werken’. Dat kopiëren een slecht idee was. En dat het combineren van twee fulltime banen, werk en thuis, eigenlijk helemaal niet kan binnen een traditioneel systeem. Ook hadden we geen idee dat bijvoorbeeld de overgang zo’n impact kon hebben op een werkend leven. Ja, de overgang kende we wel, het werd bij onze moeders weggelachen. Afgedaan als een ‘kwetsbaar’ karakter en weinig bestand tegen stress.

Er zijn ondertussen wat vrouwen gesneuveld die in venijnige functioneringsgesprekken werden afgefikt omdat ze niet in het bekende plaatje paste. Te vaak opeens weg moesten omdat er een ziek kind was of structureel later op kantoor kwamen omdat de files in combinatie met schooltijden genadeloos waren.
Zo kan ik mij nog goed herinneren dat ik aangaf aan mijn leidinggevende van een voormalige werkgever, dat mijn thuissituatie schrijnend was. Ik was recent gescheiden wilde liever thuis slapen tijdens een jaarlijks gepland teamuitje van twee dagen. Ik beloofde direct erachteraan dat ik voor het ontbijt op de locatie terug zou zijn, want mijn loyaliteit en inzet was volop aanwezig.
De reactie van de leidinggevende, man, was dat ik dan helemaal niet hoefde te komen. De beste man had de goddelijke ruimte om zijn taak in alle vrijheid uit te voeren, nooit gehinderd door huiselijke perikelen of kinderen waarvoor gezorgd moest worden. Dat regelde zijn partner, een werkende vrouw ongetwijfeld. Hij was niet in staat zich te verplaatsen in de situatie, of in de rol van de vrouw. Ik had het te doen met zijn vrouw, maar eigenlijk ook met hem. Want wat een armoede om zo alleen in je eigen bubbel te leven.

Door deze en vele andere verhalen uit mijn omgeving, ontstond er een beeld van een generatie strijdbare vrouwen op het werktoneel. Altijd ‘aan’ staan en de vuisten hoog houden en waakzaam zijn voor de uppercut die volledig verrassend tot een knock out kan lijden.
Het zijn pioniers. Het woord pionier is overigens afkomstig uit het Frans en ontstaan in een militaire context. Grof vertaald als ‘voetknecht’; ‘hij die vooruit gestuurd werd om de boel te verkennen, loopgraven te graven en hindernissen weg te nemen’. Goed om deze beeldvorming in het achterhoofd te houden, zonder tekort te doen aan de werkelijke militairen die hun strijd streden.

Flexibel
Op de werkvloer bleek toch niets zo flexibel als een GenX vrouw. We kruipen echt door de meest kleine ruimtes heen om het maar passend te maken. Pijn werd genegeerd. Rechtop, borst naar voren en geen twijfel tonen, gewoon je er een weg doorheen bluffen. Herkenbaar beeld? Dat is de man, niet de vrouw.

Het is doodzonde dat wij dit op deze manier zo hebben gecreëerd. Samen. Man en vrouw. We hebben alleen maar gekeken naar gelijkheid vanuit een ongelijke positie. Geen aandacht besteed aan het verschil. Het waardevolle verschil. Het complementaire van het verschil. Want de natuur heeft niet voor niets het onderscheid gemaakt, het ligt ten grondslag aan ons bestaan.
Funest is als deze strijdbare vrouwen uit frustratie zelfs soms elkaar in de weg gaan zitten. Nare trucjes bij elkaar uithalen om maar te blijven ‘passen’ in het kostuum. Nee, we hebben de afgelopen decennia’s vanuit allebei de genders niet het beste bij elkaar naar boven gehaald.

En nu overheerst het bericht in de media, gebaseerd op snoeiharde statistieken, dat vooral de vrouw uitblinkt in het langdurig ziekteverzuim. Massaal vallen we om, lijkt het beeld. Niet omdat we zwak zijn. We vallen om omdat we al jaren meespelen in een knellend kostuum dat geen ruimte biedt aan vrouwelijke vormen. Als een korset dat echt letterlijk de adem eruit heeft geperst. Het schuurde, knelde en schaafde tot op het bot.
Nee, we hebben niet allemaal een burnout, er zijn nog vele andere ziekten helaas. Maar het traditionele werksysteem is gek genoeg nog altijd niet ingericht voor de vrouw en dat begint nu zijn sporen na te laten.

Kameleon
Het gaat niet alleen over kinderopvang en een kolfkamer, of begrip voor de perimenopauze of het inzetten van een overgangsconsulent. De oplossing ligt ook niet bij nog harder werken of nog harder negeren wat krom is. De oplossing ligt in het midden. In het midden van het verschil. Water bij de wijn van beide zijde, alhoewel ik vermoed dat één zijde al genoeg water bij de wijn heeft gedaan.
Verdieping, (medische) kennis, luisteren, empathie, reflectie en de wil het systeem aan te willen passen en ruimte te geven aan dat wat ons onderscheid. Dat wat ons nu weerhoudt om succesvol samen op de werkvloer te bewegen.  

Dankzij de vrouwen die uitvielen, is er inmiddels wel een beweging ontstaan. Er is eindelijk hardop ruimte om te praten over onderwerpen zoals de werkelijke impact van de menstruatie, hormonale schommelingen rondom de overgang, maar ook over de combinatie van zorg thuis en werk, over mantelzorg en de druk die dat met zich meebrengt.

Het gaat over werken vanuit vrouwelijke intuïtie en kracht. Een shift naar zachtheid zonder gelijk in de stress te schieten dat dit het belang van een goed draaiende economie niet ten goede komt. Het gesprek moet gevoerd worden ‘hoe doen wij dit thuis’ en naar ‘hoe doen wij dit binnen een organisatie’. De nieuwe generatie laat daarin zien dat zij wel gelukkig al verder zijn.

Van empathie is niemand ooit slechter geworden. Het is tenslotte niet de sterkste of de slimste die wint, maar degene die in staat is zich het meest aan te passen aan veranderende omgeving. Darwin was zijn tijd ver voor….